Artykuł

O społeczeństwie komunistycznym – cz. 2

3. Każdemu według jego potrzeb. Komunizm wprowadza nową formę podziału dóbr materialnych i duchowych, która opiera się na zasadzie – każdemu według jego potrzeb. Innymi słowy, każdy człowiek niezależnie od stanowiska, jakie zajmuje, od ilości i jakości swojej pracy wykonywanej dla społeczeństwa otrzymuje od niego wszystko, co mu jest potrzebne – bezpłatnie. Oznacza to, jak łatwo zrozumieć, olbrzymi przewrót w poglądach na pracę, która jak wyżej wskazano, przestaje być po prostu sposobem zarobkowania. Wraz z zanikiem konieczności kontrolowania miary pracy i konsumpcji, wraz z likwidacją pieniędzy i zniknięciem stosunków towarowo-pieniężnych zmienia się w sposób zasadniczy charakter więzi między człowiekiem a społeczeństwem. Więzi te staną się ostatecznie wolne od wyrachowania, od tego wszystkiego, co niosła ze sobą pogoń za zarobkiem, za korzyścią materialną. Możność bezpłatnego otrzymania w dowolnej chwili z zapasów społecznych wszystkiego, co jest niezbędne dla celów życia kulturalnego i dostatniego, uzdrowi psychikę ludzką, na którą troska o dzień jutrzejszy przestanie wywierać przytłaczający wpływ. Nowa mentalność i nowa etyka wolna będzie od myśli o dochodach i o własności prywatnej. Pogoń za nimi stanowiła w okresie kapitalizmu cały sens życia wielu ludzi. Człowiek będzie mógł wreszcie poświęcić się wyższym zainteresowaniom, wśród których na pierwszym planie znajdą się interesy społeczeństwa. Podział według potrzeb wprowadzony zostaje w okresie komunizmu nie tylko ze względów humanitarnych, nie tylko po to, by wyzwolić wszystkich członków społeczeństwa od troski o przyszłość.

Wprowadza się podział według potrzeb ze względu na bezpośrednią konieczność ekonomiczną, która pojawia się na tym wysokim szczeblu rozwoju produkcji społecznej. Dzieląc dobra materialne i duchowe odpowiednio do potrzeb ludzkich, ustrój komunistyczny stwarza tym samym najdogodniejsze warunki dalszego rozwoju swej głównej siły produkcyjnej – człowieka pracy, stwarza warunki rozkwitu wszystkich jego zdolności. Korzysta z tego w równym stopniu człowiek, jak i całe społeczeństwo.

Wskazując na tę okoliczność Engels pisał, że „podział, o ile rządzą nim względy czysto ekonomiczne, będzie regulowany przez interes produkcji, a produkcji najbardziej sprzyja taki sposób podziału, który wszystkim członkom społeczeństwa pozwala możliwie wszechstronnie wykształcić, utrzymać i zastosować swoje zdolności

Niektórzy krótkowzroczni krytycy marksizmu próbują, stosując podchwytliwe pytania, dowieść, że nie można wcielić w życie ideałów społeczeństwa komunistycznego. Jeżeli – pytają – wszystkie dobra będą rozdawane bezpłatnie, to czy ludzie nie zechcą otrzymywać nie tylko codziennie nowych ubrań, ale również nowych samochodów? A co będzie, gdy każdy członek społeczeństwa zażąda pałacu o kilkudziesięciu pokojach, czy też zapragnie posiadać zbiory kosztowności lub niepowtarzalne dzieła sztuki? Autorzy podobnie bezsensownych pomysłów oczerniają obywateli przyszłego społeczeństwa komunistycznego i przypisują im swe własne wady. Ustrój komunistyczny nie może oczywiście podjąć się zaspokajania wszystkich dziwactw i zachcianek. Celem jego jest, jak podkreślał Engels, zaspokajanie wszystkich rozumnych potrzeb ludzkich w stale rosnącej skali. Czy oznacza to, że zamiast środków pieniężnych należy wprowadzić jakieś inne, przymusowe formy reglamentacji konsumpcji? Nie, w warunkach komunizmu przypuszczalnie nie trzeba będzie w ogóle ustalać, które potrzeby są rozsądne, a które nierozsądne. Ludzie sami staną się dostatecznie kulturalni i świadomi, aby nie wysuwać w stosunku do społeczeństwa jawnie nierozsądnych żądań. Komunizm, jak pisał Lenin w roku 1917, „zawiera jako przesłankę nie obecną wydajność pracy i nie teraźniejszego mieszczucha, zdolnego, ot tak sobie – na wzór żaków Pomiałowskiego – niszczyć składy dobra publicznego i żądać rzeczy niemożliwych”. Aby wpoić we wszystkich obywateli rozsądny stosunek do zagadnień konsumpcji, trzeba będzie oczywiście pewnego czasu, ale jeśli się weźmie pod uwagę obfitość dóbr materialnych i duchowych oraz wysoki poziom świadomości obywateli, jest rzeczą niewątpliwą, że społeczeństwo przyszłości poradzi sobie z tym zadaniem. Jeśli zaś mimo tego znajdzie się pewna liczba ludzi wysuwających nadmierne wymagania, nie będzie ona mogła zdezorganizować systemu podziału. Ludziom o nadmiernych apetytach – pisał Engels – społeczeństwo będzie mogło wydawać podwójną… porcję. W społeczeństwie komunistycznym ośmieszy ich to jednak w oczach opinii publicznej. Jest rzeczą wątpliwą, czy potem znajdą się chętni do powtórzenia takiego doświadczenia. Wytworzenie nawyku do komunistycznych form spożycia będzie tym łatwiejsze, że nie będzie wymagało od ludzi jakiegoś sztucznego wyrzekania się czegoś, jakiegoś ascetyzmu czy surowego trybu życia. Głoszenie ascetyzmu jest w ogóle rzeczą obcą komunizmowi, który upatruje cel produkcji społecznej właśnie w jak najpełniejszym zaspokojeniu materialnych potrzeb członków społeczeństwa. Zresztą społeczeństwo komunistyczne już na samym początku swej historii będzie dość bogate, by nie tylko hojnie zabezpieczyć wszystkie potrzeby obywateli w zakresie wyżywienia, odzieży, mieszkania i innych artykułów pierwszej potrzeby, ale nawet udostępnić im wszystko to, co potrzebne jest rozwiniętemu i kulturalnemu człowiekowi do pełnego i szczęśliwego życia.W okresie komunizmu poziom kultury spożycia bezwzględnie się podniesie, a gusty ludzkie rozwiną się bardziej i staną się subtelne i nieomylne. Społeczeństwo komunistyczne wychowa człowieka, któremu z natury rzeczy obce będą wynaturzone gusty i potrzeby charakterystyczne dla minionej epoki, gdy posiadanie rzeczy i poziom spożycia stanowiły główny miernik pozycji zajmowanej przez człowieka w społeczeństwie. Wygoda i prawdziwe piękno, a nie luksus, staną się głównym kryterium wartości rzeczy. Ludzie przestaną uważać posiadanie rzeczy za powód do pychy i za miernik powodzenia życiowego, przestaną żyć w celu ich gromadzenia, zwrócą tym samym rzeczom właściwe ich przeznaczenie – ułatwianie i upiększanie ludzkiego życia.

Można przypuszczać, że w tym samym kierunku będą działać rozwojowe prawidłowości masowej produkcji, która w okresie komunizmu obejmie wszystkie podstawowe artykuły. Naturalnie z czasem społeczeństwo komunistyczne stanie się tak bogate, że będzie w stanie zaspokoić najwyższe wymagania ludzi. Społeczeństwo będzie zarazem o tyle rozsądne, że nie zechce marnotrawić ludzkiej pracy i społecznego dobra. Dla ludzkiej pracy i dla dobra społecznego znajdzie się zawsze rozsądniejsze i właściwsze zastosowanie. Mowa tu oczywiście nie o zmniejszeniu estetycznych wymagań, lecz o powstaniu nowych, wyższych, odpowiadających całemu stylowi nowego życia kryteriów estetycznych. Z wszystkiego, co powiedziano wyżej, wynika, że zrealizowanie komunistycznej zasady „każdemu według jego potrzeb” stanie się ogromną zdobyczą ludzkości. Nierozsądnie byłoby wróżyć, jak konkretnie będą się przedstawiały te potrzeby, jedno jest jasne – będą one o wiele wyższe i bardziej wszechstronne niż dzisiaj. Wymagania ludzkie nie są czymś skostniałym i niezmiennym, rozwijają się one i stale wzrastają. W okresie komunizmu proces ten będzie się odbywać szczególnie szybko. Dlatego też ustrój komunistyczny stawia przed sobą zadanie zaspokojenia nieprzerwanie wzrastających potrzeb wszystkich członków społeczeństwa.


4. Wolny człowiek w wolnym społeczeństwie. Komunizm jest najsprawiedliwszym ustrojem społecznym, który w pełni zrealizuje zasady równości i wolności, zapewni rozkwit indywidualności ludzkiej i przekształci społeczeństwo w sprawnie funkcjonujące zrzeszenie, we wspólnotę ludzi pracy.


Równość i wolność. Równość i wolność były zawsze marzeniem postępowej części ludzkości. Pod tym sztandarem rozwijało się w przeszłości wiele ruchów społecznych, w tej liczbie rewolucje burżuazyjne XVIII i XIX wieku. Były to jednak marzenia nieziszczalne w społeczeństwie opartym na prywatnej własności środków produkcji, rozbitym na klasy wyzyskiwaczy i wyzyskiwanych, ciemiężców i ciemiężonych. Droga do faktycznej, a nie formalnej równości, do prawdziwego wyzwolenia ludzi otwiera się dopiero wtedy, gdy środki produkcji stają się własnością społeczną, a wyzysk człowieka przez człowieka przestaje być możliwy. Komunizm doprowadza do końca to epokowe dzieło. Jedną z głównych zasad społecznych komunizmu jest powszechna, faktyczna równość ludzi. Równość osiąga się przede wszystkim dzięki temu, że komunizm jest społeczeństwem bezklasowym, w którym likwidowane są ostatnie, zachowane jeszcze w okresie socjalizmu, pozostałości różnic społecznych i związanej z nimi nierówności, w tej liczbie różnice między miastem i wsią, między pracą umysłową i pracą fizyczną. Zniwelowanie tych różnic w żadnym wypadku nie oznacza zniwelowania indywidualności, ujednolicenia ludzkich zdolności i charakterów. Komunizm to nie koszary zaludnione przez pozbawione osobowości postacie. Taki karykaturalny obraz społeczeństwa przyszłości mogą malować tylko niepoprawni wulgaryzatorzy lub notoryczni oszczercy. W rzeczywistości zaś społeczeństwo komunistyczne otwiera bezgraniczne, nigdy w przeszłości nie istniejące pole dla rozkwitu ludzkiej indywidualności w całym jej nieskończonym bogactwie. Zasada komunistycznej równości zakłada likwidację nie wszelkich różnic pomiędzy ludźmi, a jedynie takich różnic i takich stosunków, które mogłyby spowodować różnice w sytuacji społecznej poszczególnych ludzi. Człowiek w okresie komunizmu, niezależnie od pochodzenia i zajmowanej pozycji, niezależnie od wkładu do produkcji społecznej, otrzyma równą, taką samą jak wszyscy inni możność brania udziału w decyzjach tyczących się spraw ogółu, możność rozwoju i korzystania ze wszystkich darów życia. Jedna z właściwości komunizmu polega na tym, że zapewnia on wyższy poziom równości, przy której, jak mówił Marks, nawet „różnica działalności w pracy nie pociąga za sobą żadnej nierówności, żadnych przywilejów w sensie posiadania i w sensie konsumpcji”. Na tym polega wielkie znaczenie społeczne tej formy podziału dóbr materialnych i duchowych, jaką wprowadza komunistyczny ustrój społeczny. Komunizm przynosi ostateczny tryumf ludzkiej wolności. Już w pierwszej, socjalistycznej fazie rozwoju nowego społeczeństwa ludzie korzystają z jednego z głównych przywilejów wolności – z wyzwolenia od konieczności pracy na wyzyskiwaczy. W okresie socjalizmu władza ludu pracującego nadaje demokracji, tzn. zasadzie ludowładztwa, istotną treść. Komunizm idzie dalej, tworząc po raz pierwszy warunki, w których konieczność stosowania przymusu w ogóle odpada. Dlaczego możliwe to jest w warunkach komunizmu, chociaż w przeszłości żadne społeczeństwo nie mogło nawet marzyć o wyrzeczeniu się przymusu? Przyczyna leży w tym, że w ciągu tysiącleci panowały społeczne warunki, w których nie dające się pogodzić sprzeczności, starcia interesów poszczególnych ludzi i interesów całych klas były nieuniknione. Właśnie to rozbicie społeczeństwa spowodowało przymus, powołując do życia specjalny aparat przemocy klasowej, jak również system norm prawnych narzucanych ludziom za pomocą siły, skupionej w rękach klas posiadających. Takie rozbicie społeczeństwa usunięte zostało już przez samo zwycięstwo socjalizmu. Komunizm, przeobrażając produkcję, podział dóbr i charakter pracy, zapewnia zarazem całkowitą zgodność społeczno-ekonomicznych interesów wszystkich członków społeczeństwa. W konsekwencji znika powód do stosowania jakichkolwiek środków przymusu. Stosunki dominacji i podporządkowania zmieniają się ostatecznie w wolną współpracę. Znika konieczność istnienia państwa. Obumiera potrzeba reglamentacji prawnej. Dla kulturalnych, ideowych, o wysokim poziomie moralnym ludzi, jakimi staną się członkowie społeczeństwa komunistycznego, przestrzeganie reguł współżycia stanie się przyzwyczajeniem, drugą naturą. W tych warunkach, pisał Engels, „zamiast rządzenia osobami występuje zarządzanie rzeczami i kierownictwo procesami produkcyjnymi”. Wyeliminowanie z życia społecznego wszelkiego rodzaju przymusu przeobrazi nie tylko społeczne warunki przyszłego społeczeństwa, ale również samego człowieka, który działać będzie zgodnie ze swymi przekonaniami i poczuciem swego moralnego obowiązku.


Rozkwit indywidualności. Najwyższy cel komunizmu polega na tym, by zapewnić pełną swobodę rozkwitu indywidualności człowieka, stworzyć warunki dla nieograniczonego rozwoju indywidualności, dla fizycznego i duchowego doskonalenia się człowieka. Właśnie w tym marksizm upatruje prawdziwą wolność w całym znaczeniu tego słowa. Powszechny dobrobyt, doskonały system zdrowia i higieny społecznej oraz rozsądny styl życia społeczeństwa komunistycznego zapewniają człowiekowi zdrowie, długowieczność, doskonałość fizyczną. Właściwa komunizmowi forma podziału uwolni ludzi na zawsze od troski o chleb powszedni. Praca, która stanie się wolną i twórczą, nie będzie ciążyła człowiekowi, a przeciwnie, będzie rozwijała wielostronne, tkwiące w nim zdolności. Ludzie będą mieć o wiele więcej wolnego czasu. Wiadomo, jak wielkie znaczenie przypisuje temu Marks, który twierdził, że w okresie komunizmu bogactwo społeczeństwa będzie się mierzyć nie czasem poświęconym pracy, lecz wolnym czasem członków społeczeństwa. Wszak wolny czas – to nie tylko czas poświęcony na odpoczynek, na regenerację sił człowieka, ale i, mówiąc słowami Marksa, pole dla rozwoju jego indywidualności. Członkowie nowego społeczeństwa, kulturalni i wszechstronnie rozwinięci, na pewno znajdą rozsądne i godne sposoby, by zapełnić to „pole”. Kształcenie się stanie się taką samą nieodłączną cechą każdego człowieka, jak praca, odpoczynek, sen. Niepomiernie wzrośnie zakres korzystania ze wszystkich dóbr kulturalnych. Społeczeństwo, stając się coraz bogatsze, będzie mogło przeznaczyć na ich produkcję więcej pracy i środków. Do rozwoju i doskonalenia się indywidualności przyczyni się również w ogromnym stopniu okoliczność, że społeczeństwo komunistyczne zapewni ludziom bezgraniczne możliwości zastosowania wszystkich uzdolnień, a wszelki talent, jak wiadomo, rozkwita, nabiera barw, osiąga doskonałość tylko wtedy, gdy jest wykorzystywany. Z chwila powstania tych przesłanek rozwinie się w całej pełni umysł ludzki. Ogromne wyżyny osiągnie również kultura charakterów i uczuć moralnych. Nowe warunki życia w pełni rozwiną nowe pobudki moralne: solidarność, wzajemną życzliwość, poczucie najgłębszej wspólnoty między ludźmi – członkami jednej ludzkiej rodziny. Wszystko to otworzyło przed ludzkością nieograniczone perspektywy rozkoszowania się życiem, czerpania pełnymi garściami jego uroków.Rozkwit indywidualności stanie się zarazem potężnym czynnikiem szybkiego postępu społeczeństwa komunistycznego. Wszak umysł, talenty, zdolności ludzkie są największym bogactwem każdego społeczeństwa. W przeszłości, ze względu na warunki społeczne, bogactwo to wykorzystywano jedynie w minimalnym stopniu. Jakież nieograniczone otworzą się perspektywy, gdy zdolności i talenty każdego człowieka rozwiną się w całej pełni i gdy będą one wykorzystywane z pożytkiem, a nie trwonione na próżno.


Zorganizowana wspólnota wszechstronnie rozwiniętych ludzi. Wolność, jaką da człowiekowi komunizm, nie będzie oznaczać rozpadnięcia się społeczeństwa na poszczególne grupy, a tym bardziej na poszczególne jednostki nie uznające żadnych społecznych więzów. Podobne wyobrażenie o wolności właściwe jest tylko zwolennikom anarchizmu i indywidualizmu drobnomieszczańskiego. Wolność dla nich – to zerwanie wszelkich więzi społecznych i likwidacja wszelkiej organizacji społecznej. Taka „wolność” nie może jednak przynieść ludziom pożytku. Po to, by produkcja społeczna funkcjonowała normalnie i rozwijała się, by rozkwitała kultura i cywilizacja, zapewniając wszystkim ludziom dobrobyt, wolne i szczęśliwe życie, społeczeństwu potrzebna jest jakaś forma organizacyjna. Z tego powodu na miejsce państwa przychodzi nie panowanie powszechnej anarchii, lecz system samorządu społecznego.Nie ma sensu przepowiadać, jakie konkretne formy ten system będzie posiadać, ale o niektórych jego ogólnych rysach można mieć wyobrażenie oparte na znacznej dozie prawdopodobieństwa. Samorząd społeczny w warunkach komunizmu jest to system organizacyjny obejmujący całą ludzkość, która przy jego pomocy będzie realizowała bezpośrednie zarządzanie swoimi sprawami. Dla stworzenia takiego systemu będą potrzebne nowe formy organizacyjne, które pozwolą prawidłowo i na czas ujawniać powszechną wolę i skutecznie wcielać ją w życie, zespalając wielomilionowe masy ludzi do rozwiązania zadań stojących przed społeczeństwem. Komunistyczny samorząd społeczny będzie przede wszystkim rozgałęzionym systemem masowych organizacji i kolektywów. Tylko w ten sposób można zapewnić cały udział w zarządzaniu wszystkich członków społeczeństwa, mobilizować ich energię, doświadczenie i inicjatywę twórczą. Również metody zarządzania sprawami społecznymi zostaną odpowiednio zmienione. W dziedzinie ekonomii – głównej dziedzinie społecznego samorządu – będą to metody planowania naukowego, organizacje dobrowolnych więzi i dobrowolnej współpracy między zespołami produkcyjnymi i strefami gospodarczymi. Przy rozwiązywaniu innych spraw wykorzystywane będą metody społecznego wpływu, oddziaływania opinii publicznej. W warunkach komunizmu opinia publiczna stanie się potężną siłą całkowicie wystarczającą, by przywołać do porządku takich ludzi, którzy nie chcieliby się liczyć w swym postępowaniu z komunistyczną obyczajowością i zasadami współżycia. W zasadniczo nowej atmosferze rozwinie się działalność samorządu społecznego. Atmosfera ta zakłada nie tylko całkowitą jawność i pełne informowanie w zakresie spraw społecznych, ale również wysoki stopień obywatelskiej aktywności i głębokie zainteresowanie sprawami społecznymi. Jest bardzo prawdopodobne, że przy publicznym omawianiu społecznych spraw nie będzie można uniknąć sporów. Nie będzie to jednak stało na przeszkodzie dobru społecznemu, lecz przeciwnie, przyczyni się do znalezienia najtrafniejszych rozwiązań. Jak wykazało doświadczenie, nierozwiązywalne sprzeczności powstają na gruncie nie dających się pogodzić interesów oraz na gruncie nieuctwa. W warunkach komunizmu przyczyny te będą wykluczone. Pozostaną więc jedynie różnice wynikające z charakteru posiadanego doświadczenia, ze stopnia poinformowania, ze sposobu ujmowania poszczególnych zagadnień. Różnice tego typu w warunkach głębokiej wspólnoty interesów, celów i światopoglądu nie będą zbyt trudne do rozstrzygnięcia.Wszystkie te szczególne cechy komunistycznego samorządu społecznego są całkowicie zgodne z charakterem międzyludzkich stosunków w przyszłym społeczeństwie, stosunków opartych na współpracy, braterstwie i przyjaznym współdziałaniu. Człowiek okresu komunizmu nie będzie ani egoistą, ani też indywidualistą, będzie go cechować poczucie świadomego kolektywizmu, głęboka troska o dobro ogólne. Podstawą podstaw moralności człowieka okresu komunizmu jest poczucie oddania wspólnocie, zdecydowane, ofiarne i umiejętne stanie na straży interesów społeczeństwa. Takie oto cechy wolnych i równouprawnionych obywateli nowego społeczeństwa sprawią, że komunizm będzie wysoce zorganizowaną i sprawnie funkcjonującą wspólnotą ludzi, będących prawdziwymi mistrzami twórczej, komunistycznej pracy.

Podstawy marksizmu-leninizmu. Podręcznik. Książka i Wiedza, Warszawa 1962

Dodaj komentarz

avatar

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  Subscribe  
Powiadom o