Artykuł

Zasadnicze różnice między gospodarką centralnie planowaną a gospodarką rynkową

Wiele osób zaczynających interesować się kwestiami związanymi z ekonomią, polityką czy historią stawia pytanie o różnice między gospodarką centralnie planowaną a rynkową. Oto kilka zasadniczych różnic między nimi:

1) Struktura własności środków produkcji (maszyny, fabryki, surowce itp.)

Gospodarka centralnie planowana wymaga by większość środków produkcji stanowiła własność jednego właściciela – państwa. Jest to niezbędny warunek narzucenia operującym w jej ramach zakładom i placówkom usługowym działania nakierowanego na zrealizowanie celów postawionych w centralnym planie.

Gospodarka rynkowa – nie wymaga koncentracji własności. Dla jej prawidłowego funkcjonowania niezbędna jest konkurencja. W gospodarce rynkowej monopole, czyli sytuacje, w których jedno przedsiębiorstwo kontroluje cały rynek dostaw jakiegoś produktu lub usługi są szkodliwe, ponieważ gałąź gospodarki kontrolowana przez monopol traci impuls do rozwoju jakim jest potrzeb pokonania konkurencji.

2) Motywacja podejmowania inicjatyw gospodarczych

Gospodarka centralnie planowana – całość gospodarki pracuje dla realizacji ustalonych centralnie celów. W zależności od sytuacji politycznej mogą być to cele związane z maksymalizowaniem tempa rozwoju gospodarczego lub obrony przed zagrożeniem zewnętrznym. Tylko w gospodarce centralnie planowanej możliwe jest postawienie za cel dążenie do dobra ogółu społeczeństwa. Rozpoznaniu tego celu i najlepszej strategii jego realizacji służą eksperci. Strategię tę można wdrożyć dzięki nakazowemu wyborowi wykorzystania zasobów.

Gospodarka rynkowa – działania przedsiębiorstw nie mają jednego wspólnego celu. O kierunku w jakim będzie rozwijać się gospodarka decyduje wynik walki ścierających się sprzecznych interesów. Każdy przedsiębiorca dąży w niej do realizacji w pierwszej kolejności swojego egoistycznego interesu w postaci zdobycia kontroli nad większą częścią sumy wytworzonych dóbr (o cenie wyrażonej w pieniądzu).

3) Zdolność kształtowania przez państwo kierunku wykorzystania zasobów

Gospodarka centralnie planowana – zdolność kształtowania przez państwo sposobu wykorzystania zasobów jest praktycznie nieograniczona. Jeśli na terenie kraju znajdują się zasoby i moce produkcyjne potrzebne dla wytworzenia danego produktu, państwo może po prostu nakazać ich wykorzystanie dla rozpoczęcia lub zwiększenia produkcji. W gospodarce centralnie planowanej plan i rozkazy go modyfikujące, mają charakter prawa. Niezastosowanie się do nich jest przestępstwem.

Gospodarka rynkowa – państwo nie może po prostu nakazać nieposiadanym przez siebie przedsiębiorstwom produkować jakiś produkt. Musi go zamówić i za niego zapłacić oferując cenę na jaką zgodzi się także dane przedsiębiorstwo. Niezależny przedsiębiorca nie będzie chciał się zgodzić na podjęcie się zamówienia, jeśli nie otrzyma za nie więcej niż poniesione przez niego koszta. Oparta na dobrowolnej transakcji interwencja państwa nie narusza rynkowego charakteru gospodarki. Szukanie podwykonawcy lub dostawcy może jednak znacznie obniżyć efektywność i wydłużyć czas realizacji inicjatyw państwowych w wielu ważnych obszarach.

4) Brane pod uwagę konsekwencje działalności gospodarczej

Gospodarka centralnie planowana – nakierowana na zmaksymalizowanie wyników całej gospodarki. Dla podjęcia racjonalnej decyzji trzeba uwzględnić dane statystyczne oraz cały system powiązań między poszczególnymi przedsiębiorstwami i działami gospodarki, a także korzyści i koszty społeczne związane np. z funkcjonowaniem ochrony zdrowia, edukacji, infrastruktury czy ochrony środowiska. Pozwala to osiągnąć znacznie lepsze postępy w rozwoju niż w ramach gospodarki rynkowej, ale warunkiem powodzenia jest posiadanie dobrej kadry eksperckiej oraz systemu zbierania i przetwarzania informacji. Niezbędne dla sukcesu gospodarki planowej ignorowanie interesów partykularnych w imię interesu ogółu może prowadzić także do wzrostu niezadowolenia poszczególnych grup, które wolałyby dążyć w pierwszej kolejności do realizacji swoich egoistycznych interesów.

Gospodarka rynkowa – każde przedsiębiorstwo cieszy się większą lub mniejszą wolnością dążenia do własnego zysku. Prowadzi to często do ignorowania efektów zewnętrznych. Efekty zewnętrzne mają wpływ na wydajność całej gospodarki, ale nie wpływają bezpośrednio na zyski poszczególnych przedsiębiorców. Przykładem mogą być efekty zewnętrzne związane z korzyściami dla gospodarki z dostaw energii po niższych cenach czy rozwoju infrastruktury, a także koszta związane z zanieczyszczeniem środowiska.

5) Perspektywa czasowa planowania

Gospodarka centralnie planowana – występuje w niej tendencja do planowania działań w perspektywie długoterminowej i strategicznej. Plany gospodarcze obejmują perspektywę kilku lat. W planowaniu uwzględnia preferuje się inwestycje, które dadzą jak najlepsze efekty w długiej perspektywie, nawet jeśli nie dadzą dużych natychmiastowych korzyści.

Gospodarka rynkowa – występuje tendencja do preferowania inwestycji dających jak najszybszy zysk, nawet jeśli w dłuższej perspektywie oznacza to wolniejszy wzrost produkcji i problemy w następnych latach. Dzieje tak dlatego, że nastawieni na zysk udziałowcy oczekują korzyści w postaci corocznego zysku. Dominuje więc orientacja na korzyści krótko i średnioterminowe.

6) Charakter podejścia do sposobu zaspokojenia potrzeb (podejście inżynierskie vs marketingowe)

Gospodarka centralnie planowana – w ocenie produktów dominuje podejście inżynierskie skoncentrowane na obiektywnych, mierzalnych parametrach produktów takich jak pojemność, wytrzymałość, osiągi, zużycie energii itp. Ignoruje ona jednak indywidualne zachcianki konsumentów i tak na przykład planista może stwierdzić, że produkcja samochodów osobowych jest niepotrzebna, jeśli tramwaj lub autobus może przewieźć tę samą liczbę osób przy mniejszym zużyciu paliwa i eksploatacji dróg.

Gospodarka rynkowa – ocena tego czy coś należy produkować w mniejszych lub większych ilościach zależy od tego, ile skłonni są za to zapłacić konsumenci. Konsumenci decyzje o zakupie za daną cenę dóbr, podejmują kierując się nie tylko kryteriami obiektywnymi, ale także kryteriami subiektywnymi takimi jak wygląd, wizerunek marki, indywidualne oczekiwania. Aby poprawić wyniki sprzedaży przedsiębiorcy mogą zamiast popraw jakości lub obniżki cen zastosować techniki marketingowe, które pozwolą zrobić lepsze wrażenie na kupujących.

7) Handel międzynarodowy

Gospodarka centralnie planowana – państwo kontroluje cały lub większość handlu międzynarodowego, decydując o tym co sprowadza się do kraju a co sprzedaje za granicę. Pozwala to na przykład zwiększyć udział środków produkcji i technologii w imporcie i zmniejszyć w eksporcie, co pozwala na szybszy wzrost produktywności i realizację ujętych w planie zadań rozwojowych. Prowadzi to jednak do wzrostu cen dóbr konsumpcyjnych, a w szczególności tych sprowadzanych z zagranicy, które w skrajnych przypadkach mogą być w ogóle niesprowadzane do kraju. To zaś powoduje wzrost niezadowolenia społecznego. Taki wybuch niezadowolenia spowodowanego kosztami strategii handlowej państwa był przyczyną strajków, które w latach 80-tych uczyniły polską gospodarkę niesprawną.

Gospodarka rynkowa – przedsiębiorstwa mają swobodę handlu z przedsiębiorstwami zagranicznymi. To znaczy, że podobnie jak o strukturze produkcji, tak o strukturze handlu decydują preferencje konsumentów. Prowadzi to często do negatywnych zjawisk takich jak nadmierne zużycie paliw na transport dóbr z dalekich krajów czy też utrwalenie niekorzystnej (szczególnie dla krajów uboższych) specjalizacji w rynku światowym. Państwo ma nienaruszające rynkowego charakteru gospodarki instrumenty takie jak opłaty celne by zapobiegać tego typu zjawiskom. Nie są one jednak tak silne jak państwowy monopol na handel zagraniczny stosowany w gospodarce centralnie planowanej. Z drugiej strony doświadczenia w marketingu zdobyte na rynku krajowym pomagają przedsiębiorstwom działającym w gospodarce rynkowej odnosić sukcesy w eksporcie na rynki zagraniczne. Właśnie dlatego Chiny w ramach reform w latach 80-tych poparły rozwój sektora prywatnego i przejście na gospodarkę rynkową (z zachowaniem niektórych instrumentów gospodarki planowej).

Podsumowanie

Gospodarka centralnie planowana daje znacznie szersze możliwości dla zapewnienia szybszego wzrostu gospodarczego i realizacji ważnych celów społecznych niż gospodarka rynkowa. Zdolność do wykorzystania tych możliwości zależy jednak od kwalifikacji planistów, konstrukcji systemu zbierania informacji oraz zdolności do narzucenia działania zgodnie z planem. Problemy z realizacją tego ostatniego czynnika stały się przyczyną klęski gospodarek planowych w XX wieku. Aby utrzymać poparcie dla realizacji polityki gospodarczej narzuconej przez planistów potrzebna jest wysoka świadomość ekonomiczna społeczeństwa lub użycie aparatu przymusu. Właśnie dlatego po okresie stalinowskim gospodarki krajów socjalistycznych rozpoczęły ewolucję polegającą na coraz większych ustępstwach względem elementów rynkowych. Gospodarka rynkowa nie ma tego problemu, gdyż opiera się na systemie dobrowolnie zawieranych transakcji. Warto jednak pamiętać, że jest ona obciążona wieloma ograniczeniami, które nie występują w gospodarce centralnie planowanej. Do ograniczeń gospodarki rynkowej należą ignorowanie efektów zewnętrznych, brak nastawienia na rozwój całej gospodarki, walka partykularnych interesów, zamknięcie między obniżającym efektywność produkcji rozdrobnieniem a zmniejszającym motywację do rozwoju monopolem, krótkowzroczność planowanych przedsięwzięć i oceny korzyści.

Gospodarka centralnie planowana jest lepsza dla społeczeństw kolektywistycznych, czyli uważających za najważniejsze dobro wspólnoty. Nastawienie kolektywistyczne jest charakterystyczne dla socjalizmu, a szczególnie komunizmu.

Gospodarka rynkowa jest podstawą społeczeństw indywidualistycznych, w których najwyższą wartością jest autonomia i samodzielność jednostki. Nastawienie indywidualistyczne jest charakterystyczne dla ideologii liberalnych, a szczególnie libertarianizmu.

Subscribe
Powiadom o
guest

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

2 komentarzy
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
Kisy
Kisy
18 dni temu

A syndykalizm?

Tow. Arek
Tow. Arek
18 dni temu
Reply to  Kisy

Syndykalizm to też gospodarka rynkowa.