Artykuł

Amerykańska pseudo pomoc, czyli o Planie Marshalla

Europa ucierpiała niezwykle mocno na skutek II wojny światowej. Zniszczeniu uległy tysiące fabryk, zakładów, mostów i kolei. W gruzach znajdowały się liczne miasta Starego Kontynentu. Odnotowano także milionowe straty w ludności. Nie ma pieniędzy, gdyż nikt nie ma niczego na sprzedaż. Fabryki i przedsiębiorstwa zostały zniszczone lub rozebrane na części. Nie ma jedzenia. Prawo i porządek praktycznie nie istnieją, nie ma bowiem policji ani sądów – tak powojenną Europę opisał brytyjski historyk, Keith Lowe. W tej sytuacji Stany Zjednoczone, na których terenie nie prowadzono działań wojennych i które odniosły straty zdecydowanie mniejsze niż kraje europejskie, wysunęły tzw. Program Odbudowy Europy, znany jako Plan Marshalla. Miał on stanowić rzekomo braterską pomoc dla krajów zza oceanu. Często atakowana jest za odmówienie udziału w nim Władza Ludowa. Czy aby na pewno jednakże mieliśmy po wojnie do czynienia z bezinteresowną pomocą Amerykanów, która pozwoliła Europejczykom podnieść się z kolan? I czy odrzucenie tej ,,pomocy” było dla nas wielką stratą, jak to lubią mówić reakcjoniści i antykomuniści, atakując dorobek Polski Ludowej?

Amerykański sekretarz stanu George Marshall wygłosił 5 czerwca 1947 roku przemówienie na Uniwersytecie Harvarda, w którym stwierdził, że jego kraj wyraża wolę bezinteresownej pomocy w podniesieniu się w obliczu dramatycznych, powojennych realiów dla innych państw. Stał on się później głównym autorem tegoż ,,wsparcia”, od którego też nazwiska przeszła do historii nazwa wspomnianego programu. Pomiędzy lipcem a wrześniem 1947 roku w Paryżu toczyły się rozmowy USA z krajami zainteresowanymi, a 3 kwietnia 1948 roku amerykański Kongres przyklepał plan. Od tamtego momentu rozpoczęła się też realizacja ,,wsparcia”, która trwała przez 4 lata, do czerwca 1952 roku. W jego czasie Stany Zjednoczone wpompowały w kraje europejskie 13 mld dolarów (112-130 mld obecnych dolarów, korygując o inflację) w ramach ,,pomocy” ekonomicznej i technicznej. Związek Radziecki i kraje demokracji ludowej odmówiły udziału w tym przedsięwzięciu. Na pierwszy rzut oka wygląda to tak, jakby Amerykanie byli wspaniałymi dobroczyńcami, zaś decyzja państw rządzonych przez partie komunistyczne wydaje się dla przeciętnego człowieka czymś bezsensownym i niezrozumiałym, co zresztą jest aktywnie wykorzystywane przez propagandę wymierzoną w XX wiecznym socjalizm. Sprawa nie należy jednak do takich prostych. Przyjrzyjmy się, czym tak naprawdę w praktyce był Plan Marshalla.

Istotą tego programu było to, że Amerykanie co prawda udzielili pomocy materialnej, ale pod pewnymi, podyktowanymi przez nich warunkami. Polegały one na uzależnieniu gospodarczym od nich państwa, będącego jego beneficjentem. Kraj, do którego trafiały pieniądze, zobowiązywał się równocześnie do podpisania umowy handlowej z USA, w którym zobowiązywał się do zakupów u firm wyłącznie amerykańskich. Państwa uczestniczące w Planie Marshalla nie mogły rozwijać swojej produkcji krajowej, lecz musiały sprowadzać większość towarów zza oceanu. Dla amerykańskich imperialistów było to w oczywisty sposób opłacalne, dla państw Europy oznaczało to znaczne spowolnienie swojego rozwoju, a także zabicie ich eksportu. Plan wymagał także od państwa zainteresowanego ugruntowania w jego gospodarce wolnorynkowych rozwiązań, takich jak ograniczenia wydatków rządowych, zlikwidowanie kwot handlowych i innych ograniczeń dla prowadzenia działalności gospodarczej na wolnym rynku. Takie dyrektywy podyktowane były ułatwieniem dla amerykańskich kapitalistów w zwiększaniu swoich zysków rękami Europejczyków, korzystając z ich zasobów, na skutek mechanizmu imperialistycznego. W ten sposób wywóz kapitału z państw peryferyjnych objętych programem takich jak Grecja czy Turcja został ułatwiony, a inne mocarstwa imperialistyczne w nim uczestniczące, takie jak Francja czy Wielka Brytania, będące dla Stanów Zjednoczonych konkurentem, zostały osłabione. Amerykanie wykorzystali także politycznie fakt przekazania danym krajom funduszy do ich szantażu, na przykład zmuszając Holandię do przystąpienia do wojny koreańskiej. Pogodzenie systemu socjalistycznego z wymogami Programu Odbudowy Europy byłoby zaś niemożliwe, gdyż sugerował on silne związki krajów, w których on panował, z kapitalistami europejskimi i amerykańskimi. Tłumaczy to fakt utracenia możliwości drenażu ich przez zachodni kapitał i tym samym utrata sporej części zysków dla rodzimej burżuazji tamtejszych państw oraz związane z tym faktem desperackie próby zmiany takiego stanu.

Kolejny aspekt Planu Marshalla obejmuje jego antykomunistyczną stronę. Imperialiści amerykańscy narzucili embarga na handel z demoludami i ZSRR na liczne produkty w stosunku do państw nim objętych. W ten sposób zadali cios handlowy, który jeszcze bardziej uzależnił kapitalistyczne kraje europejskie od nich. Oprócz tego, po wojnie mieliśmy do czynienia z powszechnym niezadowoleniem z kapitalizmu, a partie komunistyczne zyskiwały na poparciu. W ten sposób Stany Zjednoczone, broniąc swoich zagrożonych interesów oraz interesów burżuazji także europejskiej, wykorzystały Program Odbudowy Europy. Z jednej strony pokazali się jako ci dobrzy darczyńcy, którzy w przeciwieństwie do Związku Radzieckiego pomagają w odbudowie, a więc stworzyli swój wizerunek propagandowy, ale przede wszystkim użyli swojej pozycji do ingerowania w sprawy polityczne i prawne Europy. Chodziło tu o polityczną izolację i zwalczanie ruchów i partii komunistycznych, co nastąpiło, a gdyby nie ich miejsce ugruntowane przez ,,wsparcie”, zadanie to mogłoby być utrudnione.

Dane makroekonomiczne nie wykazują, jakoby Plan Odbudowy Europy, wbrew swojej nazwie, miał z nią coś wspólnego. W 1948 roku, a więc w momencie, kiedy zaczęto go realizować, poziom produkcji przemysłowej państw w niego zaangażowanych wynosił 96% tego z 1938 roku, a inwestycje przewyższały już w 1947 poziom przedwojenny. W przypadku Związku Radzieckiego, któremu w 1948 roku zaproponowano udział w programie, który miał odbudować jego gospodarkę, poziom produkcji przemysłowej był większy niż przed wojną, gdyż poziom sprzed niej osiągnął rok wcześniej. Fundusze z Planu Marshalla nie wpłynęły na rozwój gospodarczy krajów, które je otrzymały. Wielka Brytania, która była jego największym beneficjentem, odnotowała najniższy wzrost produkcji, a Austria, która jako hitlerowski kolaborant otrzymała niewielką sumę, doświadczyła dość dynamicznego podniesienia się jej, znacznie większego, niż Brytyjczycy. Inny przykład to fakt szybszego rozwoju RFN od Francji, która otrzymała od nich zdecydowanie więcej funduszy. Najlepiej jednak poradziły sobie kraje na drodze socjalistycznej, z uspołecznioną gospodarką i jej planowym charakterem, które nie uzależniły się od USA. Produkcja przemysłowa ZSRR była w 1950 roku już trzykrotnie wyższa niż przed wojną. Żaden kraj objętym Planem Marshalla, ani nawet same Stany Zjednoczone nie osiągnęły wyników nawet bliskich radzieckim. Polska po wykonaniu planu trzyletniego, stanowiącego jedynie plan odbudowy, odnotowywała już w 1949 roku dochód narodowy na 1 mieszkańca wyższy o 25% niż w 1938 roku. Produkcja kapitalistycznych państw Europy w czasie realizacji Planu Marshalla wzrosła o 36%. Nie jest to jednak dobry wynik w zestawieniu z nie objętą nią na przykład naszą ojczyzną, która w podobnym okresie odnotowała wzrost produkcji przemysłowej o około 100%.

Odrzucenie Planu Marshalla było dla nas czymś jak najbardziej pozytywnym i dobrze wpłynęło na rozwój państw, które nie postanowiły z niego skorzystać. Jeden z zarzutów stawianych Władzy Ludowej to tak naprawdę jeden z jej licznych atutów i zasług. Droga socjalizmu, uspołecznionej gospodarki i planowania szybciej nas podniosły na nogi i rozwinęły później moce produkcyjne sprawniej niż scenariusz, gdzie znaleźlibyśmy się pod butem USA. Socjalistyczne współpraca narodu okazała się być od amerykańskiego kapitału. Niestety, cele, jakie zamierzyli sobie imperialiści i burżuje w ramach Planu Marshalla, zostały urzeczywistnione kilkadziesiąt lat później, w postaci kontrrewolucji z przełomu lat 80. i 90. i wprowadzonego na jej skutek neoliberalizmu oraz neokolonialnej zależności tych państw, które wcześniej postawiły się Amerykanom. Przekonaliśmy się raz już, że nie jest to dobra droga. Obalmy więc system kapitalistyczny i przywrócony równolegle z nim imperialistyczny rozkład sił, a następnie ponownie wejdźmy na drogą dająca duże większe możliwości, drogę socjalizmu!

Źródła:

https://www.newyorker.com/magazine/2001/12/10/the-marshall-plan-myth

Świat Wiedzy Historia 4/2020, str 76-77

https://en.m.wikipedia.org/wiki/Marshall_Plan

Marshal Plan

http://saint-juste.narod.ru/hanin_sov_chudo.htm

https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Plan-Odbudowy-Gospodarczej;3957911.html

GUS

Subscribe
Powiadom o
guest

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments