Artykuł

O konstytucji zwycięskiego socjalizmu

Uchwalona 5 grudnia 1936 roku, Konstytucja Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, była pierwszą konstytucją państwa socjalistycznego. Gdy zmienia się baza ekonomiczna danego społeczeństwa zachodzi potrzeba dostosowania do niej nadbudowy, w tym nadbudowy prawnej. Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa, kolektywizacja rolnictwa i stalinowska industrializacja zmieniły zasadniczo materialną bazę społeczeństwa radzieckiego. Te przemiany społeczno-gospodarcze musiały znaleźć wyraz w utrwalającej zasady nowego społeczeństwa konstytucji państwa socjalistycznego.

Pierwszy artykuł Konstytucji ZSRR głosił wielką prawdę, mówiąc że:

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich jest socjalistycznym państwem robotników i chłopów.

Jak pisał Józef Stalin: „Konstytucje burżuazyjne biorą milcząco za punkt wyjścia przesłankę, że

“społeczeństwo składa się z klas antagonistycznych, z klas posiadających bogactwa i klas nie posiadających bogactw, że bez względu na to, jaka partia dojdzie do władzy, państwowe kierowanie społeczeństwem (dyktatura) musi należeć do burżuazji, że konstytucja potrzebna jest po to, aby utrwalić ład społeczny, dogodny i korzystny dla klas posiadających.”

Jasne określenie klasy panującej świadczy o zdecydowanej szczerości państwa radzieckiego. O ile konstytucje burżuazyjne unikają określenia w sposób dobitny klasy panującej starając się mamić masy iluzją harmonii między klasami, konstytucja radziecka wprost określa jakie klasy ma reprezentować państwo. Są to klasy które swoją pracą tworzą podstawę dla przetrwania i rozwoju cywilizowanego społeczeństwa. To właśnie klasy pracujące stanowią najliczniejszą część całego społeczeństwa, bez której musiałoby ono upaść. W krajach burżuazyjnych istnieje więc konieczność ukrywania przed masami faktu o tym czyim interesom musi zawsze w pierwszej kolejności służyć państwo, by uśpić świadomość i uspokoić nastroje klas wyzyskiwanych. W państwie socjalistycznym jest wręcz przeciwnie. Należy eksponować to, że państwo jest dobrem wspólnym klas pracujących i służyć musi obronie ich kolektywnych interesów. Dzięki temu można budować ducha obywatelskiej odpowiedzialności za państwo socjalistyczne i urzeczywistniać tym samym podstawowy cel ustroju republikańskiego.

Pierwsze artykuły konstytucji ZSRR utrwalają za pomocą prawa państwowego ekonomiczną bazę społeczeństwa Kraju Rad. Artykuł 4 głosił:

Ekonomiczny fundament ZSRR stanowią socjalistyczny system gospodarczy i socjalistyczna własność narzędzi i środków produkcji ugruntowana jako rezultat likwidacji kapitalistycznego systemu gospodarczego, likwidacji prywatnej własności narzędzi i środków produkcji i unicestwienia wyzysku człowieka przez człowieka.

To właśnie ogólnospołeczna własność środków produkcji stanowi podstawę systemu socjalistycznego jaki został zbudowany w ZSRR do czasu uchwalenia nowej konstytucji. To właśnie skoncentrowanie całej własności środków produkcji w rękach państwa otwarło drogę do wyeliminowania anarchii produkcji, wyzysku człowieka przez człowieka, sprzeczności między interesami sprzedających i nabywając oraz innych sprzeczności będących rosnącą kulą u nogi rozwoju społeczno-gospodarczego, a nieuniknionych w kapitalizmie.

Wyeliminowanie wyzysku człowieka przez człowieka zostało potwierdzone także artykułem 9, który nakładał konstytucyjny zakaz wszelkiej poza jednoosobową, prywatnej działalności gospodarczej. Tym samym zakazane zostało korzystanie z pracy najemnej dla osiągania prywatnych zysków.

Konstytucja stalinowska to dokument w którym zawarto także właściwy cel ustroju socjalistycznego, któremu służy likwidacja własności prywatnej i sprzecznych interesów klasowych. W artykule 11 czytamy:

Życie gospodarcze ZSRR jest określane i kierowane przez plan narodowo-gospodarczy w interesie powiększenia ogólnospołecznego bogactwa, nieprzerwanego podniesienia materialnego i kulturalnego poziomu ludzi pracy, umocnienia niezależności ZSRR i wzmocnienia jego obronności.

Właśnie ten artykuł podkreśla czemu ma służyć zmiana ustroju ekonomicznego z kapitalistycznego na socjalistyczny. Ma ona służyć szybszemu niż możliwy w warunkach kapitalistycznych wzrostowi gospodarczemu. Tym bowiem co decyduje o miejscu w hierarchii formacji społecznych jest ich zdolność do podtrzymywania i tworzenia coraz lepszych warunków dla rozwoju sił wytwórczych. Za rozwojem sił wytwórczych idzie zaś zwiększenie możliwości zdobycia środków utrzymania używanych dla podnoszenia poziomu życia rosnącej ludności. Taka właśnie jest misja socjalizmu. Nie tylko bardziej równościowy podział dochodu, ale przede wszystkim jego szybsze pomnażanie. Odejść od ściśle scentralizowanego planowania wykorzystania wszelkich zasobów i sił wytwórczych oraz od intensywnego inwestowania w rozwój, znaczy to zatracić podstawowy cel i misję dziejową socjalizmu. O tej właśnie misji socjalizmu i środkach jej realizowania przypomina artykuł 11 konstytucji ZSRR.

Konstytucja ta określa zadanie państwa jakim jest zapewnienie obywatelom możliwości zdobycia środków utrzymania dzięki własnej pracy. W nawiązaniu do artykułu 11, artykuł 118 zapewnia prawo do pracy. Człowiek stanowi najcenniejszy kapitał. Dlatego nie możemy sobie pozwolić na marnowanie ludzi, na ich gnojenie i wypychanie z kraju, i spychanie w nędzną wegetację na bezrobociu. Środkiem na zapewnienie prawa do pracy i stale rosnącego wynagrodzenia jest wzrost gospodarczy tworzący kolejne miejsca pracy i środki wytwarzania dóbr czyniących życie ludności łatwiejszym, wygodniejszym, bezpieczniejszym i ciekawszym. Jak głosi artykuł 118 konstytucji zwycięskiego socjalizmu:

Obywatele ZSRR mają prawo do pracy, to jest prawo do uzyskania gwarantowanego zatrudnienia z opłatą za ich pracę stosowną do jej ilości i jakości.

Prawo do pracy zabezpiecza się socjalistyczną organizacją gospodarki narodowej, nieprzerwanym wzrostem sił wytwórczych radzieckiego społeczeństwa, zapobiegnięciem możliwości wystąpienia kryzysów gospodarczych i likwidacją bezrobocia.

Konstytucja ZSRR przyznawała obywatelom liczne prawa ale także i obowiązki. Podstawowym z nich jest przymus pracy. Zawarty jest on w artykule 12 który brzmi:

W ZSRR praca stanowi obowiązek i sprawę honoru każdego zdolnego do pracy obywatela według zasady: „kto nie pracuje, ten nie je.”

W ZSRR urzeczywistniana jest zasada socjalizmu: „od każdego według możliwości, każdemu według pracy.”

Wprowadzenie konstytucyjnego przymusu pracy to wielkie osiągnięcie konstytucji zwycięskiego socjalizmu. Przymus pracy to nic innego jak przymus do uczciwości w pozyskiwaniu środków na własne utrzymanie. Jeśli ktoś nie pracuje, ani nie pobiera emerytury, ani renty w związku z niepełnosprawnością ani też stypendium w związku z nauką, to musi żyć z wyzysku innych. Musi żyć z działalności, która w ustroju socjalistycznym jest działalnością kryminalną lub takiej, która nawet w ustroju kapitalistycznym jest przestępcza.

Oprócz prawa do pracy konstytucja ZSRR zapewniała obywatelom:

Prawo do odpoczynku. Ustanawiający je artykuł 119 obejmował między innymi prawo do płatnego urlopu oraz 7 godzinny dzień pracy.

– Prawo do na zabezpieczenia na starość i w razie choroby. Na mocy artykułu 120 państwo zobowiązane było zapewniać bezpłatną służbę zdrowia oraz emerytury na starość ażeby człowiek nie żył pod ławką jak na Zachodzie.

– Prawo do nauki. Artykuł 121 konstytucji stalinowskiej zapewniał bezpłatne szkolnictwo podstawowe i bezpłatne studia oraz stypendia dla studentów. Zapewnienie darmowej edukacji na szczeblu wyższym było skokiem cywilizacyjnym, z którego kraje byłego bloku wschodniego korzystają do dziś, podczas gdy w USA czy Wielkiej Brytanii studia to przywilej bogatych. Ponad to konstytucja zapewniała dostęp do bezpłatnych kursów zawodowych dla chętnych do pracy w zakładach i gospodarstwach rolnych. Dziś ukończenie technicznego kursu zawodowego to od kilkuset do kilku tysięcy złotych. W socjalizmie możliwość zdobywania nowych kompetencji zawodowych była dostępna bezpłatnie.

W dzisiejszym społeczeństwie brakuje świadomości o tym, jak wielki wpływ miały państwa socjalistyczne na emancypację kobiet. Ochrona praw ekonomicznych i praw macierzyńskich w dzisiejszych społeczeństwach wynika głównie z nacisku jaki min. ZSRR wywierał na państwach zachodnich. Konstytucja ZSRR realizowała także prawdziwe równouprawnienie płci. Artykuł 122 konstytucji zwycięskiego socjalizmu stwierdzał, że obywatele mają równe prawa bez względu na płeć. Oznaczało to wprowadzanie zasady „ta sama płaca za tę samą pracę”. Urzeczywistnienie tej zasady stało się możliwe dopiero w ustroju socjalistycznym. W kapitalizmie kobieta jako potencjalna matka, która może zajść w ciążę jest traktowana przez kapitalistów jak wybrakowany towar. Inaczej w socjalizmie. Dla społeczeństwa socjalistycznego czas poświęcony na urodzenie i opiekę nad dziećmi nie jest wcale czasem zmarnowanym, a pracownica która bierze urlop macierzyński nie jest w niczym gorsza od pracownika, który tego nie robi. Ponad to państwo radzieckie brało na siebie obowiązek maksymalnego ułatwienia godzenia macierzyństwa z pracą zawodową poprzez tworzenie sieci żłobków i przedszkoli. To podejście skrajnie różne od podejścia „cywilizowanego zachodu”, gdzie nawet równouprawnienie w kwestiach takich jak prawa wyborcze nie było czymś oczywistym. Wystarczy przypomnieć, że Francuzki uzyskały prawa wyborcze dopiero w 1944, gdy kobiety radzieckie miały je już od 1917!

Najbardziej rzuca się w oczy to, że w konstytucji ZSRR wymienione są nie tylko prawa obywatela ale także wymienione środki jakich państwo powinno użyć by realnie umożliwić mu skorzystanie z tych praw.

Jak pisał Józef Stalin:

Konstytucje burżuazyjne ograniczają się zazwyczaj do zapisywania formalnych praw obywateli nie troszcząc się o warunki urzeczywistnienia tych praw, o możliwość ich urzeczywistnienia, o środki ich urzeczywistnienia. […] Właściwością projektu nowej Konstytucji jest to, że nie ogranicza się on do zapisywania formalnych praw obywateli, lecz przenosi punkt ciężkości na sprawę gwarancyj tych praw, na sprawę środków urzeczywistnienia tych praw.

Ustanowiony w wyniku rewolucji i walki klasowej ustrój ZSRR, którego zwieńczeniem było uchwalenie konstytucji w 1936 roku, urzeczywistniał najszerszą demokrację. Rozdział XI konstytucji przedstawia rzeczywisty obraz Państwa Robotników, jako kraju w którym nad lokalną władzą bezpośrednią kontrolę sprawują właśnie robotnicy. Nie wchodząc w szczegóły każdych wyborów jakie odbywały się w ZSRR, zasadami ogólnymi dotyczącymi głosowań były powszechność, tajność i równość. Najbardziej o demokratycznej naturze ustroju radzieckiego świadczy artykuł 142 w myśl którego:

Każdy deputowany zobowiązany jest odpowiadać przed wyborcami w swojej pracy oraz pracy w radzie deputowanych i może w dowolnym momencie odwołany decyzją większości wyborców w trybie ustawowym.

Możliwość odwołania radnego lub posła, to szczytowa forma demokratycznej kontroli jaka występuje tylko w państwach socjalistycznych. Państwo socjalistyczne zrywa z burżuazyjną zasadą mandatu wolnego, przy czym podporządkowuje wybranych urzędników stałemu nadzorowi i ocenie ze strony wyborców.

Artykuły 108 i 109 konstytucji ZSRR wprowadzały demokratyczny nadzór nad sądami. Sędziowie sądów okręgowych byli wybierani przez pochodzące z wyborów miejscowe organy władzy państwowej. W przypadku sądów rejonowych, wybór sędziów był pozostawiony obywatelom. Miało to podporządkować sędziów masom pracującym i przeciwdziałać wypaczeniu biurokratycznemu polegającemu na tworzeniu się zamkniętej kasty sędziowskiej jaka powstała na przykład w III RP.

Państwo radzieckie było państwem prawa. Świadczy o tym choćby rewolucyjny jak na warunki ówczesnej Rosji artykuł 127 konstytucji ZSRR głoszący że:

Obywatelom ZSRR zabezpiecza się nietykalność osobistą. Nikt nie może być poddany aresztowi inaczej niż zgodnie z postanowieniem sądu lub sankcją prokuratora.

Wprowadzenie nietykalności osobistej dla obywateli ZSRR, zostało de jure pierwszy raz poruszone dopiero w tej konstytucji. Choć inne państwa europejskie lubią ścigać się w odnajdywaniu swoich najstarszych zapisków, które dotyczą tego podstawowego prawa, w większości z nich możemy odnaleźć jedynie klasowo-elitarystyczne funkcje obrony prawnej obywateli. Magna Charta Liberatum (1215) czy Przywilej Czerwiński (1422) dotyczyły wyłącznie szlachty jako grupy uprzywilejowanej. W XIX i XX wieku w wyniku pooświecieniowego reformowania się społeczeństwa, nastąpiło rozszerzenie praw na kolejne grupy obywateli. Nie miało to jednak znanej nam dzisiaj powszechnej społecznie funkcji. Państwo Bonapartego, nie uznawało kobiet za niezależny podmiot prawny i nie przyznawało im takiej ochrony. Cesarstwo Austro-Węgierskie nie przyznawało równych praw osobistych dla mniejszości etnicznych i narodowych, poza niemiecką. Podobnie sama Rosja carska, przez zacofany charakter państwa de facto nie uznawała prawa poddanych carskich do obrony praw przed decyzjami Samodzierżawców. W takim ujęciu, możemy mówić o dużym postępie konstytucji ZSRR 1936, jako pomijającej wszystkie pośrednie fazy przez jakie przechodziły w swoim prawodawstwie inne państwa.

Znaczenie art. 127 jest podważane przez jego krytyków w świetle funkcjonowania Państwa Rad, przez wybiórcze odnoszenie się do okresów kiedy ZSRR było w stanie wojny. Odnoszenie się do tej krytyki, bez uprzedniego uświadomienia sobie, iż w każdym państwie ówczesnego świata w czasie wojny prawa obywatelskie były zawieszane, jest próbą nieuzasadnionego linczu.

Konstytucja stalinowska – konstytucja zwycięskiego socjalizmu – ujęła w normy prawne zdobycze społeczeństwa radzieckiego. Jej artykuły świadczą o tym, że w kraju, w którym władzę sprawuje lud, a wyzysk człowieka przez człowieka jest zlikwidowany, urzeczywistniona jest najszersza demokracja. Prawo do pracy odpoczynku i oświaty zagwarantowane potężnym rozwojem planowo-socjalistycznej gospodarki, sieci szkolnej, obsługi sanitarno medycznej – świadczy o głębokiej trosce o człowieka w państwie socjalistycznym.

Subscribe
Powiadom o
guest

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments